De Raad van de Europese Unie heeft ingestemd met de terugkeer van chatcontrole 1.0. Techbedrijven mogen daardoor weer massaal chatberichten, e-mail en andere communicatie van gebruikers scannen. Dit gebeurt op vrijwillige basis, maar de maatregel ligt zwaar onder vuur. Critici noemen het besluit ondemocratisch en gevaarlijk voor de privacy van gebruikers. Toch is de goedkeuring nu definitief binnen, na weken van politieke onzekerheid. Miljoenen Europeanen krijgen hierdoor opnieuw te maken met vrijwillige controle op hun berichten. Voor gebruikers verandert er in de praktijk weinig zichtbaars, want techbedrijven bepalen zelf of ze scannen. Toch raakt het besluit de kern van een debat dat al jaren voortsleept. De discussie raakt bovendien miljoenen gebruikers van populaire chat-apps in heel Europa. Vooral de balans tussen veiligheid en privacy blijft daarbij omstreden.
Chatcontrole 1.0 is een tijdelijke Europese uitzondering op strengere privacyregels. Techbedrijven mochten hierdoor al eerder chatberichten vrijwillig controleren op schadelijk materiaal. Deze uitzondering liep begin april dit jaar onverwacht af. Onderhandelingen tussen het Europees Parlement en de EU-lidstaten over verlenging liepen toen vast. Het Europees Parlement stemde zelfs twee keer achter elkaar tegen een verlenging. Vanaf dat moment mochten techbedrijven het verkeer van hun gebruikers niet meer scannen. Diverse platforms staakten daardoor tijdelijk hun vrijwillige controle op schadelijke inhoud. Dat leidde tot ongerustheid bij voorstanders van strengere kinderbescherming online. Zij vreesden dat schadelijk materiaal weer ongezien zou kunnen verspreiden.
Toch werd chatcontrole 1.0 recent onverwacht nieuw leven ingeblazen. Parlementsvoorzitter Roberta Metsola speelde daarbij volgens critici een opvallende rol. Samen met EU-lidstaten en de Europese Volkspartij zette zij een omstreden stemming op. Tegenstanders van chatcontrole dienden zelf een tegenvoorstel in bij het Parlement. Zij wilden de maatregel juist niet nog een keer invoeren. De stemming vond echter plaats vlak vóór het zomerreces. Veel Europarlementariërs waren op dat moment al met vakantie. Het tegenvoorstel tegen chatcontrole kreeg daardoor onvoldoende stemmen binnen. Zo ontstond alsnog een meerderheid vóór het opnieuw invoeren van de regel. Critici spreken sindsdien openlijk van een politieke overrompeling. Ook binnen het Parlement zelf ontstond felle onenigheid over deze gang van zaken. Sommige fracties spraken van misbruik van de agenda vlak voor het reces.
Tijdens diezelfde stemming werden ook enkele belangrijke amendementen aangenomen. Eén amendement sluit end-to-end versleutelde communicatie expliciet uit van chatcontrole. Voormalig Europarlementariër en fel criticus Patrick Breyer relativeert dit punt echter. Volgens hem waren versleutelde chats namelijk altijd al uitgezonderd geweest. Ook bij de eerdere invoering van chatcontrole 1.0 gold die uitzondering al. De Raad van de Europese Unie stemde nu formeel in met alle amendementen. Ook de hernieuwde invoering van chatcontrole zelf kreeg daarmee groen licht. Deze stemming binnen de Raad was vooral een formaliteit. Een meerderheid van de lidstaten steunde chatcontrole namelijk al veel langer. Het verzet kwam vooral vanuit een kleinere groep privacygerichte landen.
Chatcontrole 1.0 blijft nu geldig tot uiterlijk 3 april 2028. De regel vervalt eerder zodra er permanente Europese wetgeving is aangenomen. De Europese Commissie roept lidstaten en het Parlement op tot spoed. Onderhandelingen over die permanente wetgeving, bekend als chatcontrole 2.0, lopen momenteel al. Eurocommissaris Henna Virkkunen, verantwoordelijk voor digitale soevereiniteit, is te spreken over het resultaat. Zij noemt de betere bescherming van kinderen een belangrijke stap vooruit. Wel benadrukt zij dat de EU snel permanente regels nodig heeft. Ook Eurocommissaris Magnus Brunner, verantwoordelijk voor migratie, reageert positief op de uitkomst. Hij spreekt van een goede dag voor de bescherming van kinderen. Beide bewindslieden zien de tijdelijke regel vooral als een noodzakelijke tussenstap. Ondertussen houden ook techbedrijven de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten. Zij moeten hun beleid telkens aanpassen aan de wisselende Europese regels.
Criticus Patrick Breyer is juist fel gekant tegen het hele besluit. Hij noemt kinderen zelf de echte verliezers van dit proces. Volgens hem verliep de besluitvorming ondemocratisch en volstrekt ondoorzichtig richting burgers. Massasurveillance zonder enige concrete verdenking lost het achterliggende probleem volgens hem niet op. Breyer vergelijkt de aanpak met dweilen terwijl de kraan openstaat. Hij noemt allesomvattende chatcontrole daarom principieel onacceptabel voor een democratische samenleving. Het is volgens hem vergelijkbaar met het structureel openen van andermans post. Effectieve bescherming van kinderen vraagt juist om gerichte, onderbouwde maatregelen, stelt hij. Niet om de illusie van veiligheid voor alle gebruikers tegelijk. Digitale burgerrechtenorganisaties sluiten zich grotendeels aan bij zijn felle kritiek. Zij vrezen dat een permanente versie van chatcontrole de deur opent naar verdergaande surveillance. Ook buiten Europa wordt de discussie met belangstelling gevolgd.
De komende maanden zal blijken hoe het vervolgtraject precies verloopt. Chatcontrole 2.0 moet uiteindelijk voor blijvende duidelijkheid gaan zorgen. Tot die tijd blijft de vrijwillige scanmethode van kracht binnen de Unie. Voor- en tegenstanders bereiden zich intussen voor op een nieuwe politieke strijd. De uitkomst daarvan bepaalt hoe communicatie van Europeanen straks structureel wordt behandeld.
