Een Amerikaanse man wist zijn telefoon met een noodpincode en kreeg daarvoor een aanklacht in de VS. Hij gebruikte de zogeheten duress pincode van GrapheneOS, een besturingssysteem voor Pixel-telefoons. Die code doet maar één ding: hij wist het toestel volledig. De man voerde dat scenario uit tijdens een ondervraging op de luchthaven van Atlanta. Douanemedewerkers vroegen hem daar meerdere keren om zijn telefoon te ontgrendelen. Hij weigerde dat. Uiteindelijk gaf hij de agenten wél een pincode, maar niet zijn gewone code. Het toestel wiste zichzelf. De Amerikaanse autoriteiten klaagden hem daarop aan voor het opzettelijk vernietigen van digitale inhoud. De zaak raakt een gevoelig punt. Mag een reiziger zijn eigen data beschermen tegen een doorzoeking zonder gerechtelijk bevel? De rechter buigt zich er op zijn vroegst eind oktober over.
De man kwam terug van een vakantie in de Dominicaanse Republiek. Vlak voordat zijn vliegtuig in Atlanta landde, verstuurde Homeland Security een bericht over hem. Daarin stond dat er een onderzoek liep naar ‘vermeende terrorisme-activiteiten’. Dat bericht ging naar twee partijen tegelijk. De douane en grensbewaking, in de VS bekend als CBP, kreeg het. De FBI-afdeling in Atlanta ontving het eveneens. Medewerkers van de CBP stonden de man daardoor al op te wachten. Zodra hij landde, namen zij hem mee voor een ondervraging. Verdere details over de aard van dat onderzoek ontbreken. Ook blijft onduidelijk of de verdenking later stand hield. Duidelijk is wel dat één melding de hele gang van zaken op de luchthaven in gang zette.
Tijdens de ondervraging draaide alles om zijn telefoon. De agenten vroegen hem meermaals om het toestel te ontgrendelen. Hij weigerde dat steeds. De CBP-medewerkers voerden daarop de druk op. Zij vertelden hem dat zij het toestel in beslag zouden nemen als hij niet meewerkte. Voor veel reizigers levert zo’n moment een zwaar dilemma op. Een telefoon bevat tegenwoordig contacten, foto’s, chats, mail, locatiegeschiedenis en bankgegevens. Wie het toestel afstaat, geeft in feite zijn hele digitale leven mee. Wie weigert, raakt het apparaat kwijt en wekt extra argwaan. De man koos uiteindelijk een derde weg. Hij gaf de agenten een code die hij vooraf had ingesteld voor precies zo’n situatie. Daarmee verplaatste hij het conflict van de luchthaven naar de rechtszaal.
De bevoegdheden van de CBP reiken ver. Bij een vermoeden van een misdrijf mogen agenten telefoons en laptops doorzoeken zonder gerechtelijk bevel. Zij mogen de inhoud bovendien kopiëren naar een centrale database. Zo’n grondige doorzoeking heet een ‘advanced media search’. Daarnaast bestaat een lichtere variant, de ‘basic search’. Daarvoor is helemaal geen verdenking nodig. Een douanebeambte doorzoekt het toestel dan handmatig. Juist die ruimte maakt de grens een bijzondere plek in het Amerikaanse recht. Waarborgen die binnen het land wel gelden, wegen aan de grens veel minder zwaar. Privacyorganisaties bekritiseren die uitzondering al jaren. Deze zaak laat zien hoe diep de discussie inmiddels is doorgedrongen tot de techniek op het toestel zelf.
GrapheneOS speelt daarin een hoofdrol. Het is een besturingssysteem dat op Android is gebaseerd en op Pixel-telefoons draait. Het project richt zich nadrukkelijk op privacy en beveiliging. Een van de functies is de duress pincode, oftewel een noodpincode. Die code heeft maar één doel. Wie hem invoert, wist het volledige toestel. De gebruiker kan de code onder druk gewoon afgeven, alsof het zijn echte pincode betreft. De functie is bedoeld voor momenten waarop iemand gedwongen wordt zijn telefoon te openen. Denk aan een overval, maar dus ook aan een controle waarbij iemand zijn data niet wil afstaan. In deze zaak werkte de techniek precies zoals de makers hem bedoelden. Het gevolg lag alleen niet in de techniek, maar in het strafrecht.
De juridische gevolgen bleven namelijk niet uit. De Amerikaanse autoriteiten klaagden de man aan voor het opzettelijk vernietigen van de digitale inhoud van zijn telefoon. Zijn advocaten bestrijden die aanpak nu. Zij vroegen de rechtbank om al het bewijsmateriaal van de CBP-agenten uit te sluiten. Volgens hen schonden de agenten bij het verzamelen daarvan de grondrechten van hun cliënt. Slaagt dat verzoek, dan verliest de aanklacht een groot deel van haar basis. De rechter neemt het verzoek op zijn vroegst eind oktober in behandeling, meldt The Guardian. Tot die tijd blijft de kernvraag open. Is het wissen van je eigen telefoon een misdrijf of juist een grondrecht?
De zaak roept brede reacties op. Lezers wijzen erop dat een eigenaar zijn eigen apparaat in principe mag wissen. Anderen betwijfelen of de data werkelijk onherstelbaar verdwenen is. Forensische diensten beschikken over vergaande hulpmiddelen, al kost herstel na een volledige wis doorgaans veel moeite. Weer anderen trekken een praktische conclusie. Wie naar de VS reist, neemt beter zo min mogelijk data mee. Een leeg reistoestel voorkomt het dilemma volledig. Ook voor Nederlandse reizigers is dat een reële afweging geworden. De uitspraak in Atlanta kan daarbij richting geven. Zij bepaalt immers of een noodpincode een legitiem privacymiddel blijft, of dat gebruikers voortaan vervolging riskeren. Het antwoord raakt iedereen die met een versleutelde telefoon een grens passeert.
