Meta staat terecht in een Amerikaanse federale rechtszaal. De zaak draait om verslavende apps en de gevolgen voor kinderen. Vier staten voeren het proces: Californië, Colorado, Kentucky en New Jersey. Zij verwijten Meta dat het Facebook en Instagram bewust verslavend ontwierp. De rechtszaak dient in Oakland, bij de federale rechtbank voor Noord-Californië. Rechter Yvonne Gonzalez Rogers leidt het proces. Zij behandelde eerder grote techzaken, zoals Epic Games tegen Apple. Beide partijen begonnen deze week met hun openingsbetoog. Het proces duurt naar verwachting zes tot acht weken. Een uitspraak volgt vermoedelijk in oktober. Topman Mark Zuckerberg en Instagram-baas Adam Mosseri getuigen zelf. De aanklagers spreken over een crisis in de geestelijke gezondheid van jongeren. Deze zaak geldt als de eerste federale proefzaak over schade bij jongeren.
De zaak komt niet uit de lucht vallen. In 2023 stapten 29 staten samen naar de rechter. Zij beschuldigden Meta van misleiding over de veiligheid van zijn platforms. Een federale rechter bundelde die klachten met duizenden andere zaken. Zo’n bundeling heet in de Verenigde Staten een multidistrict litigation. Daarin kiezen rechters een handvol zaken als testcase. Elf van zulke proefzaken staan inmiddels op de rol. Deze vier staten bijten het spits af. De overige 25 staten volgen later. Rechters peilen met zo’n testcase hoe het bewijs en het verweer overkomen. De uitkomst bepaalt daarom veel meer dan alleen deze ene rechtszaak. Advocaten aan beide kanten lezen het vonnis als een graadmeter. Een schikking in andere zaken hangt vaak af van zo’n eerste oordeel. Eerder schikte Meta een zaak van schooldistricten voor 27 miljoen dollar, vlak voor de zitting.
De staten richten hun pijlen op het ontwerp, niet op de inhoud. Dat onderscheid is juridisch cruciaal. Amerikaanse platforms genieten namelijk brede bescherming onder Section 230. Die wet beschermt ze tegen claims over berichten van gebruikers. Over de knoppen en algoritmes zelf zegt die wet niets. De aanklagers noemen concrete functies bij naam. Denk aan de likeknop, oneindig scrollen en automatisch afspelende video’s. Ook aanbevelingsalgoritmes en schoonheidsfilters staan op de lijst. Volgens de staten prikkelen die functies jongeren tot dwangmatig gebruik. De advocaten van de staten noemen dat ontwerp een bewuste keuze, geen ongelukje. Meta koos daarbij advertentie-inkomsten boven het welzijn van tieners, luidt het verwijt. Daarnaast speelt de kinderprivacywet COPPA een rol. Meta verzamelde volgens de staten gegevens van kinderen onder de dertien. Ouders gaven daarvoor geen toestemming.
Over het geëiste bedrag bestaat veel verwarring. Kranten noemden een bedrag van 1,4 biljoen dollar. Dat cijfer komt echter van de advocaten van Meta zelf. Zij rekenden het theoretische maximum uit: 20.000 dollar per overtreding. De staten zelf houden een lager bedrag aan. Berichten spreken van ongeveer 193 miljard dollar. Dat verschil tekent de afstand tussen beide kampen. Ook het lagere bedrag hoort bij de grootste claims ooit. Geld is bovendien niet de enige inzet. De staten eisen ook aanpassingen aan de platforms, landelijk en permanent. Zij willen dat Meta oneindig scrollen en autoplay aanpakt. Bij een overtreding van de privacywet gaan de eisen nog verder. Meta zou dan alle gegevens van kinderen onder de dertien moeten wissen. Ook de algoritmes die op die data leerden, moeten dan weg.
Meta bestrijdt de aanklacht op alle punten. Een woordvoerder wijst op het ontbreken van bewijs. Volgens het bedrijf tonen de staten niet aan dat inwoners daadwerkelijk misleiding ondervonden. Ook noemt Meta de aangevallen functies onschuldig. Een extra Instagram-account schaadt niemand, stelt het bedrijf. Daarnaast wijst Meta op zijn eigen maatregelen voor jongeren. Het voerde de afgelopen jaren aparte tienerprofielen in, met strengere standaardinstellingen. Meta wijst er ook op dat ouders zelf grenzen kunnen instellen. Het bedrijf ontkent bovendien dat het onderzoek naar schade bewust wegstopte. Verder noemt Meta de geëiste bedragen buiten alle proportie. De verdediging zal het verband tussen apps en psychische klachten aanvechten. Wetenschappers verschillen daarover onderling van mening. Critici van de zaak waarschuwen daarnaast voor gevolgen voor de vrijheid van meningsuiting.
De opzet van het proces wijkt af van een gewone rechtszaak. Acht juryleden volgen de zittingen, maar zij beslissen niet. Zij geven de rechter slechts een advies. Gonzalez Rogers bepaalt uiteindelijk zelf de aansprakelijkheid en de straf. Zuckerberg en Mosseri spreken dus vooral de rechter toe. Een advies van de jury weegt wel mee in de publieke beeldvorming. Die opzet past bij de aard van de claims. De staten baseren zich op consumentenbescherming, en niet op letselschade. Meta gaat het proces bovendien niet onbeschadigd in. Het bedrijf verloor dit jaar al twee zaken bij staatsrechtbanken over vergelijkbare verwijten. In één daarvan legde de rechter naast een boete ook veiligheidsmaatregelen op. Die uitspraken versterken de positie van de aanklagers.
De gevolgen reiken verder dan Meta alleen. TikTok, Snapchat en YouTube kampen met vergelijkbare aanklachten. Zij kijken daarom scherp mee naar Oakland. Wint de coalitie van staten, dan verandert het ontwerp van sociale media mogelijk fundamenteel. Functies die de aandacht maximaliseren, komen dan onder juridisch toezicht. Verliezen de staten, dan verzwakt dat de tientallen lopende zaken. Ook in Europa loopt de druk om minderjarigen te beschermen op. Toezichthouders daar leunen vooral op wetgeving, zoals de Digital Services Act. In de Verenigde Staten doet de rechter dat werk. Ook in Nederland loopt het debat over schermtijd en telefoons op scholen. De komende weken passeren interne documenten en getuigenissen van oud-medewerkers de rechtszaal. Een oordeel volgt naar verwachting in oktober.
